राम्रो कमाइ र परिवारको उज्ज्वल भविष्यको सपना बोकेर हरेक वर्ष हजारौँ नेपाली साउदी अरब, कतार, यूएई, कुवेत, बहराइन र ओमानजस्ता खाडी मुलुकमा रोजगारीका लागि पुग्छन्। धेरैले मेहनत गरेर परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्छन्। तर केही श्रमिक भने ठगी, सम्झौताअनुसार तलब नपाउने, असुरक्षित काम, अत्यधिक गर्मी, शारीरिक तथा मानसिक दुर्व्यवहार र कानुनी समस्यामा फस्ने गरेका छन्।

विदेशमा रोजगारी गर्नु आफैँमा गलत वा असुरक्षित होइन। तर पर्याप्त जानकारीबिना, कागजात नबुझी वा दलालको मौखिक आश्वासनमा विश्वास गरेर विदेश जानु ठूलो जोखिम हुन सक्छ।

विशेषगरी पहिलो पटक विदेश जान लागेका नेपाली युवायुवती र उनीहरूका परिवारले निम्न २० कुरा गम्भीरतापूर्वक जाँच्न आवश्यक छ।

विदेश उड्नुअघि जाँच्नुपर्ने २० महत्त्वपूर्ण कुरा

१. म्यानपावर कम्पनी इजाजतप्राप्त हो कि होइन?

वैदेशिक रोजगार विभागमा दर्ता भएको र वैध इजाजतपत्र भएको कम्पनीमार्फत मात्र प्रक्रिया अघि बढाउनुहोस्। कम्पनीको नाम, इजाजत नम्बर र अवस्था आधिकारिक वेबसाइटमा जाँच्नुहोस्।

२. रोजगारदाता कम्पनी साँच्चिकै अस्तित्वमा छ?

विदेशमा काम दिने कम्पनीको पूरा नाम, ठेगाना, फोन नम्बर र व्यवसायको प्रकृति जाँच्नुहोस्। सम्भव भए त्यही कम्पनीमा काम गरिरहेका नेपालीसँग कुरा गर्नुहोस्।

३. तलब कति र कुन मुद्रामा पाइन्छ?

मासिक आधारभूत तलब, भत्ता, ओभरटाइम र कटौतीहरू स्पष्ट बुझ्नुहोस्। एजेन्टले भनेको र सम्झौतामा लेखिएको रकम एउटै हुनुपर्छ।

४. सम्झौतापत्र नेपालीले बुझ्ने भाषामा छ?

नबुझी कुनै कागजातमा हस्ताक्षर नगर्नुहोस्। कामको प्रकृति, तलब, अवधि, सुविधा र सम्झौता समाप्त गर्ने सर्तहरू राम्ररी पढ्नुहोस्।

५. काम गर्ने समय र साप्ताहिक बिदा कति छ?

दैनिक काम गर्ने घण्टा, साप्ताहिक आराम, अतिरिक्त कामको भुक्तानी र सार्वजनिक बिदासम्बन्धी व्यवस्था बुझ्नुहोस्।

६. बस्ने र खाने व्यवस्था कसले गर्छ?

कम्पनीले आवास, खाना र यातायात दिन्छ कि श्रमिकले आफ्नै खर्चमा व्यवस्था गर्नुपर्छ? निःशुल्क भनिएका सुविधाहरू लिखित सम्झौतामा उल्लेख छन् कि छैनन् जाँच्नुहोस्।

७. भिसा वास्तविक रोजगारीको हो?

पर्यटक वा भिजिट भिसामा गएर पछि काम मिलाइदिन्छु भन्ने आश्वासनमा भर नपर्नुहोस्। भिसाको प्रकार र रोजगार अनुमति सम्बन्धित देशको नियमअनुसार जाँच्नुहोस्।

८. नेपालबाट श्रम स्वीकृति लिइएको छ?

लागू हुने अवस्थामा वैदेशिक रोजगार विभागबाट आवश्यक श्रम स्वीकृति प्राप्त भएको पुष्टि गर्नुहोस्। स्वीकृतिमा रोजगारदाता, देश र कामको विवरण मिलेको हुनुपर्छ।

९. म्यानपावरलाई कति पैसा तिर्नुपर्छ?

सरकारले तोकेको लागू सेवा शुल्क र अन्य वैधानिक खर्च बुझ्नुहोस्। रसिदबिना पैसा नदिनुहोस्। व्यक्तिगत खातामा ठूलो रकम पठाउन दबाब दिइए सावधान हुनुहोस्।

१०. बीमा र कल्याणकारी कोषको व्यवस्था छ?

वैदेशिक रोजगारका लागि आवश्यक बीमा, कल्याणकारी कोष योगदान तथा दुर्घटना, मृत्यु वा अशक्तताको अवस्थामा उपलब्ध हुन सक्ने सहायता र दाबी प्रक्रिया बुझ्नुहोस्।

११. अत्यधिक गर्मीमा काम गर्नुपर्ने हो?

खाडी मुलुकमा गर्मीका कारण डिहाइड्रेसन, हीट स्ट्रोक र अन्य स्वास्थ्य जोखिम हुन सक्छन्। पानी, विश्राम, छायाँ र गर्मीमा बाहिरी कामसम्बन्धी स्थानीय नियमबारे बुझ्नुहोस्।

१२. कार्यस्थलमा सुरक्षा उपकरण उपलब्ध छन्?

निर्माण, उद्योग, सफाइ तथा मेसिनसम्बन्धी काममा हेल्मेट, सुरक्षा जुत्ता, पञ्जा र अन्य आवश्यक उपकरण कम्पनीले उपलब्ध गराउँछ कि गर्दैन जाँच्नुहोस्।

१३. पासपोर्ट कसको नियन्त्रणमा रहनेछ?

रोजगारदाताले पासपोर्ट राख्न माग गरे त्यसको कानुनी आधार र कारण बुझ्नुहोस्। पासपोर्ट जबर्जस्ती खोस्ने वा फिर्ता नदिने अवस्था गम्भीर चेतावनी हो।

१४. काम वा कम्पनी परिवर्तन गर्न पाइन्छ?

सम्बन्धित देशमा रोजगारदाता परिवर्तन, राजीनामा, सूचना अवधि र स्वदेश फर्कने कानुनी प्रक्रिया बुझ्नुहोस्। यी नियम देशअनुसार फरक हुन्छन्।

१५. स्वास्थ्य उपचार र मेडिकल बीमा उपलब्ध छ?

बिरामी वा घाइते हुँदा उपचार कसले गराउँछ? स्वास्थ्य बीमा, आकस्मिक उपचार र कामसँग सम्बन्धित दुर्घटनाको क्षतिपूर्तिबारे बुझ्नुहोस्।

१६. महिलाका लागि विशेष सुरक्षा व्यवस्था कस्तो छ?

घरेलु काम, हेरचाह वा अन्य क्षेत्रमा जाने महिलाले आवास, कामको समय, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, सम्पर्क सुविधा, दुर्व्यवहारको उजुरी प्रक्रिया र नेपालबाट लागू हुने श्रम अनुमति नियम जाँच्नुपर्छ।

१७. समस्या परे नेपाली दूतावास कहाँ छ?

गन्तव्य देशको नेपाली दूतावास वा नियोगको फोन, इमेल, ठेगाना र आपत्कालीन सम्पर्क सुरक्षित राख्नुहोस्।

१८. परिवारलाई सबै विवरण दिइएको छ?

रोजगारदाताको नाम, काम गर्ने स्थान, म्यानपावरको विवरण, सम्झौतापत्र, भिसा, श्रम स्वीकृति र बीमाका प्रतिलिपि परिवारसँग राख्नुहोस्।

१९. गन्तव्य देशका कानुन बुझ्नुभएको छ?

मदिरा, लागूऔषध, सामाजिक सञ्जाल, फोटो खिच्ने, सार्वजनिक व्यवहार, आवास तथा अन्य विषयका कानुन देशअनुसार फरक हुन सक्छन्। अनजानमा कानुन उल्लङ्घन गर्दा गम्भीर परिणाम आउन सक्छ।

२०. आपत्कालीन अवस्थामा बाहिर निस्कने योजना छ?

तलब रोकिए, हिंसा भए, पासपोर्ट खोसिए वा काम गर्न असुरक्षित भए कहाँ जाने, कसलाई फोन गर्ने र कसरी सहायता माग्ने भन्ने योजना बनाउनुहोस्। आकस्मिक सम्पर्क र केही व्यक्तिगत बचत राख्नुहोस्।

यी ७ संकेत देखिए विशेष सावधान हुनुहोस्

ठगी वा श्रम शोषणको सम्भावित चेतावनी संकेत

• सम्झौतापत्र नदिई तुरुन्त पैसा माग्नु।
• भिजिट भिसामा गएर काम गर्न दबाब दिनु।
• अस्वाभाविक रूपमा धेरै तलबको प्रलोभन देखाउनु।
• रकम लिएर आधिकारिक रसिद नदिनु।
• विदेश पुगेपछि काम वा तलब फरक हुने कुरा गर्नु।
• पासपोर्ट, मोबाइल वा परिवारसँग सम्पर्क गर्ने स्वतन्त्रता खोस्ने धम्की दिनु।
• कम्पनीको नाम, ठेगाना वा रोजगारदाताको विवरण गोप्य राख्नु।

विदेशमा समस्या परे कहाँ सम्पर्क गर्ने?

नेपाल सरकारका आधिकारिक निकायबाट सहायता र जानकारी लिन सकिन्छ।

• वैदेशिक रोजगार विभाग — म्यानपावर, श्रम स्वीकृति र उजुरीसम्बन्धी जानकारी।
• FEIMS प्रणाली — वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी अनलाइन सेवा।
• वैदेशिक रोजगार बोर्ड — श्रमिक कल्याण तथा उपलब्ध सहायता।
• परराष्ट्र मन्त्रालय — नेपाली कूटनीतिक नियोगसम्बन्धी जानकारी।

नोट: देशअनुसार कानुन, भिसा व्यवस्था, सेवा शुल्क र श्रम सुरक्षाका नियम फरक हुन्छन् र परिवर्तन हुन सक्छन्। माथिका बुँदा सामान्य सुरक्षा मार्गदर्शन हुन्। यात्रा गर्नुअघि आधिकारिक निकायबाट वर्तमान नियम पुष्टि गर्नुहोस्।

अन्तिम सन्देश: विदेश जानुअघि एकपटक होइन, दुईपटक सोच्नुहोस्

विदेशमा कमाएको पैसाले घर बनाउन सकिन्छ, छोराछोरीलाई पढाउन सकिन्छ र परिवारको भविष्य बदल्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि आफ्नो स्वास्थ्य, सुरक्षा, अधिकार र जीवनलाई जोखिममा पार्नु हुँदैन।

विदेश जानु उपलब्धि हुन सक्छ, तर सुरक्षित रूपमा काम गरेर सकुशल घर फर्कनु अझ ठूलो उपलब्धि हो।

हामी सबैको जिम्मेवारी केवल विदेश जाने व्यक्तिलाई बिदाइ गर्नु मात्र होइन, उसले सुरक्षित र सम्मानजनक रोजगारी पाएको छ कि छैन भनेर सचेत रहनु पनि हो।

यो जानकारी विदेश जान तयारी गरिरहेका आफ्ना साथीभाइ, परिवार र आफन्तसम्म पुर्‍याउनुहोस्। तपाईंले साझा गरेको एउटा जानकारीले कसैलाई ठूलो जोखिमबाट जोगिन मद्दत गर्न सक्छ।

सम्पादकीय नोट: यो जनचेतनामूलक लेख हो। यसमा उल्लेख गरिएका जोखिमहरू सबै रोजगारदाता वा सबै खाडी मुलुकका काममा समान रूपमा लागू हुन्छन् भन्ने होइन। देशविशेषका वर्तमान नियम र तथ्याङ्क यस लेखका लागि स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणीकरण गरिएका छैनन्।