साझा विशेष विचार | भविष्य, प्रविधि र मानव जीवन

अबको २० वर्षपछि रोबोटले सबै जागिर खाएपछि हामी कसरी बाँच्ने?

आज हामी पैसा कमाउन काम गर्छौं। तर भोलि रोबोटले नै सबै काम गर्न थाले भने पैसा कसले कमाउने? अनि मानिसले के गर्ने? यो कुनै साइन्स फिक्सन चलचित्रको कथा होइन, हाम्रो पुस्ताले सामना गर्न सक्ने सम्भावित भविष्यको गम्भीर प्रश्न हो।

कल्पना गर्नुस्, सन् 2046 को संसार।

बिहान उठ्नुभयो। घर सफा गर्ने रोबोटले सबै काम गरिसकेको छ। खाना पकाउने रोबोटले ब्रेकफास्ट तयार गरिदिएको छ। बाहिर निस्किनुभयो, ड्राइभरबिनाको गाडी तपाईंलाई लिन आइपुग्छ।

रेस्टुरेन्टमा रोबोटले खाना पकाउँछ। अस्पतालमा AI ले रोग पत्ता लगाउन डाक्टरलाई सहयोग गर्छ। निर्माण क्षेत्रमा रोबोटले घर बनाउँछ। अफिसमा AI ले अकाउन्टिङ, रिपोर्टिङ, प्रोग्रामिङ र ग्राहक सेवा सम्हाल्छ।

खेतमा रोबोटले बाली लगाउँछ। कारखानामा रोबोटले सामान बनाउँछ।

मानिसको आवश्यकता पहिलेभन्दा निकै कम हुन सक्छ।

सुन्दा कति राम्रो!

तर एकछिन सोच्नुस्।

यदि रोबोटले सबै काम गर्‍यो भने मानिसले पैसा कहाँबाट कमाउने? पैसा कमाउन नसकेपछि रोबोटले बनाएका सामान किन्ने कसले?

यही प्रश्नले भविष्यको अर्थतन्त्रलाई चुनौती दिन सक्छ।

१. पहिले मेसिनले हातको काम खोस्यो, अब AI ले दिमागको काम पनि गर्ने?

औद्योगिक क्रान्तिको समयमा मेसिनले मानिसको शारीरिक श्रम घटायो। कम्प्युटर आएपछि धेरै कार्यालयका काम स्वचालित भए।

तर AI को विकासले नयाँ परिस्थिति सिर्जना गर्दैछ।

पहिले मेसिनले भारी सामान उठाउँथ्यो, तर निर्णय मानिसले गर्थ्यो।

अब AI ले लेख्न, विश्लेषण गर्न, कोड बनाउन, चित्र सिर्जना गर्न र जटिल समस्याको समाधान खोज्न सक्छ।

यदि यही क्षमता विकसित रोबोटसँग जोडियो भने शारीरिक र बौद्धिक दुवै प्रकारका धेरै काम स्वचालित हुन सक्छन्।

ड्राइभर, क्यासियर, फ्याक्ट्री कर्मचारी, ग्राहक सेवा प्रतिनिधि, अकाउन्टेन्टदेखि सफ्टवेयर इन्जिनियरसम्मका काममा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।

तर एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ: AI ले कुनै काम गर्न सक्नु र त्यो पेशाका सबै मानिसलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नु एउटै कुरा होइन।

२. मानौं, संसारका ८० प्रतिशत काम रोबोटले गर्न थाले। त्यसपछि?

[काल्पनिक परिदृश्य] सन् २०४६ मा रोबोट र AI ले अहिले मानिसले गर्ने ८० प्रतिशत काम सम्हाल्न सक्ने अवस्था आयो भने के होला?

यो ८० प्रतिशत कुनै प्रमाणित भविष्यवाणी होइन। सम्भावित असर बुझ्न प्रयोग गरिएको उदाहरण हो।

आज मानिस काम गर्छ, तलब पाउँछ र त्यही पैसाले घर, खाना, गाडी र अन्य आवश्यकता पूरा गर्छ।

तर भोलि एउटा कम्पनीमा १० हजार कर्मचारीको सट्टा ५०० मानिस र हजारौं रोबोटले काम गर्न सके भने?

कम्पनीको उत्पादन बढ्न सक्छ। खर्च घट्न सक्छ। मालिकको नाफा पनि बढ्न सक्छ।

तर जागिर गुमाएका ९ हजार ५०० मानिसले के गर्ने?

उनीहरूको आम्दानी कहाँबाट आउने?

र जब लाखौं मानिसको आम्दानी घट्छ, कम्पनीहरूले उत्पादन गरेका सामान किन्ने ग्राहक कहाँबाट आउँछन्?

समस्या उत्पादनको कमी होइन, उत्पादनबाट सिर्जित सम्पत्ति कसरी बाँडिन्छ भन्ने हुन सक्छ।

३. के भविष्यमा मानिसले काम नगरी पैसा पाउनेछन्?

यही प्रश्नको सम्भावित उत्तरमध्ये एउटा हो—Universal Basic Income अर्थात् UBI।

यसको अवधारणा सरल छ।

सरकारले प्रत्येक नागरिकलाई नियमित रूपमा निश्चित रकम उपलब्ध गराउने, चाहे उसले जागिर गरोस् वा नगरोस्।

मानौं, भविष्यको कुनै देशले प्रत्येक वयस्क नागरिकलाई मासिक २,००० डलर दिने व्यवस्था गर्‍यो।

त्यो रकमबाट मानिसले आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ।

तर पैसा कहाँबाट आउने?

सम्भावित स्रोतहरूमा अत्यधिक स्वचालनबाट हुने नाफामाथिको कर, सार्वजनिक स्वामित्वका AI उद्यमहरूको आम्दानी वा अन्य कर प्रणाली पर्न सक्छन्।

तर यस्तो व्यवस्था विश्वव्यापी रूपमा लागू हुने कुनै निश्चित योजना छैन। कति रकम दिन सकिन्छ, त्यसले जीवनयापन धान्छ कि धान्दैन, र मुद्रास्फीतिमा कस्तो असर पर्छ भन्ने प्रश्नहरू अझै खुला छन्।

४. सबैभन्दा डरलाग्दो सम्भावना: संसारका केही कम्पनीसँग मात्र सबै रोबोट भए भने?

कल्पना गर्नुस्।

भविष्यमा संसारका अधिकांश उत्पादन प्रणाली, AI र रोबोटहरू सीमित ठूला कम्पनीहरूको स्वामित्वमा पुगे।

खेती गर्ने रोबोट उनीहरूका।

कारखाना चलाउने रोबोट उनीहरूका।

सफ्टवेयर बनाउने AI उनीहरूका।

ढुवानी गर्ने स्वचालित गाडी पनि उनीहरूकै।

त्यसपछि साधारण मानिससँग बेच्नका लागि श्रमबाहेक अरू सम्पत्ति छैन, तर श्रमको माग नै घट्दै गएको छ भने?

यो अवस्थाले धन र शक्तिको असमानता बढाउन सक्छ।

यसको उल्टो सम्भावना पनि छ।

यदि प्रविधि सस्तो, सर्वसुलभ र प्रतिस्पर्धात्मक बन्यो भने साना व्यवसाय र साधारण नागरिकले पनि रोबोटबाट ठूलो लाभ लिन सक्छन्।

त्यसैले भविष्यको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न रोबोट कति बुद्धिमान हुन्छ भन्ने मात्र होइन, रोबोटको मालिक को हुन्छ भन्ने पनि हो।

५. अमेरिकामा बस्ने नेपालीहरूको जागिर के होला?

अमेरिकामा रहेका धेरै नेपाली IT, स्वास्थ्य सेवा, रेस्टुरेन्ट, यातायात, व्यवसाय, वित्त र अन्य क्षेत्रमा कार्यरत छन्।

AI र रोबोटिक्स विकसित हुँदै जाँदा यी क्षेत्रका काम गर्ने तरिका बदलिन सक्छन्।

रेस्टुरेन्टमा अर्डर लिने, खाना तयार गर्ने र सफा गर्ने केही काम स्वचालित हुन सक्छन्।

IT क्षेत्रमा AI ले धेरै नियमित कोडिङ र परीक्षणका काम सम्हाल्न सक्छ।

यातायात क्षेत्रमा स्वचालित गाडीको विकासले ड्राइभिङ पेशामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि AI ले प्रशासनिक काम, परीक्षण विश्लेषण र केही निदान प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्छ।

तर स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष हेरचाह, मानवीय सम्बन्ध, जटिल निर्णय र कानुनी जिम्मेवारी जस्ता पक्षमा मानिसको भूमिका कायम रहन सक्छ।

त्यसैले सबै पेशा हराउँछन् भन्न मिल्दैन। तर एउटै सीपको भरमा दशकौंसम्म जागिर सुरक्षित रहन्छ भन्ने सोच जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

६. नेपालजस्तो देशलाई त झन् ठूलो चुनौती आउन सक्छ!

नेपालको अर्थतन्त्रमा विदेशबाट आउने रेमिट्यान्सको ठूलो भूमिका छ।

अब सोच्नुस्।

यदि खाडी मुलुकमा निर्माण, सरसफाइ, गोदाम र यातायातका धेरै काम रोबोटले गर्न थाले भने नेपाली कामदारको माग के होला?

यदि अमेरिका, जापान र युरोपमा श्रमको माग घट्यो भने वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर नेपाली परिवारहरूलाई कस्तो असर पर्ला?

[सम्भावित परिदृश्य] यस्तो अवस्थामा नेपालले रोजगारी र रेमिट्यान्स दुवै क्षेत्रमा दबाब सामना गर्न सक्छ।

तर अर्को अवसर पनि छ।

सस्तो AI र रोबोटिक्सको प्रयोग गरेर नेपालले कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, पर्यटन र साना उद्योगको उत्पादकत्व बढाउन सक्छ।

विदेशमा कामदार पठाउने देशबाट आफ्नै देशमा प्रविधिमा आधारित उत्पादन र सेवा विकास गर्ने देश बन्ने अवसर पनि आउन सक्छ।

तर त्यो आफैं हुने छैन। त्यसका लागि शिक्षा, पूर्वाधार, लगानी र नीतिगत तयारी चाहिन्छ।

७. त्यसो भए मानिसको काम के बाँकी रहन्छ?

भविष्यमा मानिसले गर्ने काम आजको भन्दा फरक हुन सक्छ।

मानवीय सम्बन्ध, हेरचाह, नेतृत्व, सामाजिक विश्वास, सिर्जनशीलता, अनुसन्धान, नैतिक निर्णय र जटिल परिस्थितिमा जिम्मेवारी लिने कामको महत्त्व रहन सक्छ।

AI प्रणालीको निगरानी, रोबोट मर्मत, सुरक्षा, नयाँ प्रविधिको विकास र व्यवस्थापनमा नयाँ रोजगारी पनि सिर्जना हुन सक्छ।

तर नयाँ काम सिर्जना हुँदैमा पुरानो जागिर गुमाएका सबै मानिसले ती काम पाउँछन् भन्ने छैन।

५० वर्षको ट्रक ड्राइभरलाई भोलि AI इन्जिनियर बन्न सजिलो हुँदैन।

त्यसैले पुनःतालिम, सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक परिवर्तनको व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

८. काम नै गर्न नपरेपछि मानिस खुसी हुन्छन् कि झन् दुःखी?

हामीमध्ये धेरैले सोच्ने गर्छौं—काम गर्न नपरे कति मज्जा हुन्थ्यो!

तर कल्पना गर्नुस्, तपाईंलाई हरेक महिना बाँच्न पुग्ने पैसा आउँछ। काम गर्नै पर्दैन।

बिहान उठेर के गर्ने?

दिनभरि के गर्ने?

जीवनको उद्देश्य के हुने?

केही मानिस कला, संगीत, अनुसन्धान, खेलकुद, परिवार र समाजसेवामा लाग्न सक्छन्।

अरूलाई कामसँग जोडिएको पहिचान, अनुशासन र सामाजिक सम्बन्ध गुमेको अनुभव हुन सक्छ।

त्यसैले AI युगको चुनौती केवल मानिसलाई खाना र घर उपलब्ध गराउनु होइन।

मानिसलाई अर्थपूर्ण जीवन जिउने अवसर कसरी दिने भन्ने पनि हुनेछ।

९. भविष्यका दुई फरक संसार

सम्भावना १: काम कम, जीवन सहज

[काल्पनिक परिदृश्य] रोबोटले उत्पादन बढाउँछन्। वस्तु र सेवा सस्तो हुन्छन्। मानिसको काम गर्ने समय घट्छ। आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सजिलो हुन्छ र मानिसले परिवार, शिक्षा तथा सिर्जनशीलतामा बढी समय दिन पाउँछन्।

सम्भावना २: रोबोट धनीका, बेरोजगारी गरिबका

[काल्पनिक परिदृश्य] सीमित कम्पनीहरूले स्वचालनबाट अधिकांश लाभ लिन्छन्। धेरै मानिसको आम्दानी घट्छ। सामाजिक सुरक्षा अपर्याप्त हुन्छ र धन तथा शक्तिको असमानता झन् बढ्छ।

यी दुईमध्ये कुन भविष्य आउँछ भन्ने आज निश्चित छैन। प्रविधिको विकाससँगै सरकार, कम्पनी र नागरिकले गर्ने निर्णयले पनि ठूलो भूमिका खेल्नेछ।

१०. अबको २० वर्षमा हामीले के गर्नुपर्छ?

आजका विद्यार्थीलाई केवल परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउन सिकाउनु पर्याप्त नहुन सक्छ।

AI सँग काम गर्न, नयाँ सीप सिक्न, समस्या समाधान गर्न र बदलिँदो परिस्थितिमा अनुकूल हुन सक्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

अभिभावकले छोराछोरीलाई एउटा पेशामा मात्र सीमित हुनुभन्दा निरन्तर सिक्ने बानी विकास गर्न प्रोत्साहन दिन सक्छन्।

सरकारहरूले शिक्षा, पुनःतालिम, सामाजिक सुरक्षा, प्रतिस्पर्धा र प्रविधिको स्वामित्वसम्बन्धी नीतिमा अहिलेबाटै छलफल गर्नुपर्छ।

किनकि यदि रोबोटिक्सको विकास अत्यन्त तीव्र भयो भने समाजलाई अनुकूल हुन पर्याप्त समय नहुन पनि सक्छ।

अन्तिम प्रश्न: रोबोटले मानिसको काम खोस्ने हो कि मानिसलाई कामबाट मुक्ति दिने हो?

हजारौं वर्षदेखि मानिसको जीवनको ठूलो हिस्सा बाँच्नका लागि काम गर्नमै बितेको छ।

तर इतिहासमै पहिलोपटक यस्तो सम्भावना देखिँदैछ, जहाँ बुद्धिमान मेसिनहरूले मानिसको धेरै शारीरिक र बौद्धिक श्रम सम्हाल्न सक्नेछन्।

त्यो दिन आयो भने मानिसले बाँच्नका लागि अनिवार्य रूपमा काम गर्नुपर्ने व्यवस्था नै परिवर्तन हुन सक्छ।

तर त्यसको अर्थ सबै मानिस स्वतः सम्पन्न र सुखी हुनेछन् भन्ने होइन।

भविष्यको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यस्तो हुन सक्छ—संसारमा खानेकुरा प्रशस्त उत्पादन हुन्छ, तर मानिससँग किन्न पैसा हुँदैन। घर बनाउने रोबोट हुन्छन्, तर मानिससँग घर किन्ने आम्दानी हुँदैन।

अथवा यसको ठीक उल्टो पनि हुन सक्छ।

मानिसले इतिहासमै पहिलोपटक जीवनको ठूलो हिस्सा जीविकोपार्जनको बाध्यताबाट मुक्त भएर बिताउन पाउन सक्छ।

सन् २०४६ सम्ममा कुन अवस्था आउँछ, अहिले कसैले निश्चित भन्न सक्दैन।

तर एउटा प्रश्न अहिले नै सोध्न जरुरी छ।

यदि भोलि रोबोटले मानिसभन्दा सस्तो, छिटो र राम्रो काम गर्न थाले भने—यो संसारमा मानिसको आर्थिक मूल्य के हुनेछ?

अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न:

रोबोटले कमाएको सम्पत्तिमा मानिसको हिस्सा कसरी निर्धारण हुनेछ?

तपाईंलाई के लाग्छ? अबको २० वर्षपछि मानिसले हप्तामा दुई दिन मात्र काम गर्लान्, कि जागिर पाउनै मुस्किल होला?

आफ्नो विचार कमेन्टमा लेख्नुस्।

सम्पादकीय टिप्पणी: यो भविष्यसम्बन्धी विचारमूलक लेख हो। सन् २०४६ का परिदृश्यहरू सम्भावनाको विश्लेषण हुन्, प्रमाणित भविष्यवाणी होइनन्। AI र रोबोटिक्सले रोजगारीमा पार्ने वास्तविक प्रभाव प्रविधिको क्षमता, लागत, अपनाउने गति, कानुन र आर्थिक नीतिमा निर्भर हुनेछ।