केही मानिस आफ्ना उपलब्धिहरू सुनाउने मात्र गर्दैनन्—तिनलाई बारम्बार प्रयोग गरेर आफू अरूभन्दा श्रेष्ठ भएको स्थापित गर्न खोज्छन्।
जस्तोसुकै विषयमा कुराकानी भइरहेको होस्, उनीहरू आफ्नो सफल व्यवसाय, आफू बसेको सहरको समृद्धि, आफ्ना छोराछोरीले पढ्ने प्रतिष्ठित कलेज वा व्यवसायी हुनुको फाइदाबारे कुरा निकालिहाल्छन्। बाहिरबाट हेर्दा यो गर्वजस्तो देखिन सक्छ। तर यसको निरन्तरताले अझ गहिरो कुरा देखाउँछ—समाजको तहमा आफू कहाँ छु भन्ने कुरा अरूलाई बारम्बार सम्झाइरहनुपर्ने आवश्यकता।
उनीहरूले जागिर खाने मानिसलाई सीधै अपमान नगर्न सक्छन्। बरु, “तलब खाने मानिस कहिल्यै साँच्चिकै सफल, धनी वा स्वतन्त्र हुन सक्दैन” भन्छन्। यसरी उनीहरू आफ्नो श्रेष्ठता स्थापित गर्छन् र अरूप्रतिको तिरस्कारलाई सल्लाहको रूप दिन्छन्।
मनोवैज्ञानिक रूपमा, यो हैसियतमा निर्भर आत्ममूल्यको संकेत हुन सक्छ। उनीहरूको आत्मसम्मान आफू सफल हुनुभन्दा पनि अरूले आफूलाई कति सफल ठान्छन् भन्ने कुरामा निर्भर हुन सक्छ। उनीहरूका लागि आफूले राम्रो गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; अरूले त्यसलाई देख्नुपर्छ, प्रशंसा गर्नुपर्छ र सम्भव भएसम्म आफूलाई उनीहरूभन्दा कमजोर महसुस गर्नुपर्छ।
आफ्नो व्यवसायलाई उनीहरू बुद्धिमत्ताको प्रमाण बनाउँछन्। आफ्नो सहरको विकासलाई सही ठाउँ रोजेको प्रमाण बनाउँछन्। छोराछोरी पढ्ने प्रतिष्ठित कलेजलाई आफ्नो सफल अभिभावकत्वको प्रमाण बनाउँछन्। पूर्णतः आफ्ना नभएका उपलब्धिलाई समेत उनीहरू आफ्नो ठूलो व्यक्तित्वको अंश बनाउँछन्।
यसलाई कहिलेकाहीँ अरूको सफलताको प्रकाशमा आफू चम्किने प्रवृत्ति भनिन्छ। व्यक्ति आफूँसँग जोडिएका हरेक कुराबाट महत्त्व सापटी लिन्छ—परिवार, छरछिमेक, सहर, पेसा, सम्पत्ति वा सामाजिक सम्बन्धबाट। यी कुराको प्रतिष्ठा बढ्दा उनीहरू त्यसलाई आफ्नै व्यक्तिगत विजय ठान्छन्।
निरन्तर आत्मप्रचारभित्र असुरक्षा पनि लुकेको हुन सक्छ। स्थिर आत्मविश्वास भएको व्यक्तिले हरेक कुराकानीमा आफ्नो हैसियत घोषणा गरिरहनु पर्दैन। उसले तलब खाने सफल व्यक्तिको, अर्को व्यवसायीको, अर्को सहरको वा अरू कसैको सन्तानको उपलब्धि स्वीकार गर्न सक्छ—आफ्नो महत्त्व घटेको महसुस नगरी।
तर सधैं आफ्नो बखान गर्ने व्यक्तिलाई यो सन्तुलन कायम गर्न गाह्रो हुन सक्छ। अरूको सफलताले उनीहरूले निर्माण गरेको “म असाधारण हुँ” भन्ने पहिचानलाई भित्रभित्रै चुनौती दिन सक्छ। त्यसपछि उनीहरू कुराकानीलाई पुनः आफ्नै सफलतातर्फ मोड्छन् र पुरानै श्रेणीक्रम स्थापित गर्छन्—“तिमीले राम्रो गरिरहेका हौला, तर म तिमीभन्दा किन अगाडि छु भन्ने कुरा सम्झाइदिऊँ।”
यसको अर्थ उक्त व्यक्तिलाई आत्ममुग्ध व्यक्तित्व विकार छ भन्ने होइन। तर यस्तो व्यवहारमा आत्ममुग्धताका केही गुण देखिन सक्छन्—अति आत्ममहत्त्व, प्रशंसाको निरन्तर चाहना, अरूलाई होच्याउने प्रवृत्ति, अत्यधिक तुलना र आफ्नो छवि बलियो नबनाउने विषयप्रति कम चासो।
समस्या गर्व गर्नुमा होइन। स्वस्थ गर्वले अरूको बाटो वा रोजाइलाई सानो नबनाई आफ्नो उपलब्धिमा खुसी हुन सिकाउँछ। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब हरेक सफलताको श्रेणी निर्धारण गर्नैपर्छ—व्यवसायले जागिरलाई हराउनैपर्छ, एउटा सहर अरू सबै सहरभन्दा राम्रो हुनैपर्छ र आफ्ना छोराछोरीको उपलब्धि आफू अरूभन्दा उत्कृष्ट अभिभावक भएको प्रमाण बन्नैपर्छ।
अन्ततः कुराकानी विचारको आदानप्रदान रहँदैन; त्यो एउटा मञ्च बन्छ। अरू मानिस सहभागी रहँदैनन्—उनीहरू वक्ताले मेहनतपूर्वक निर्माण गरेको पहिचानलाई मान्यता दिनुपर्ने दर्शक मात्र बन्छन्।
त्यो सबै आत्मप्रशंसाको पछाडि एउटा नबोलिएको डर लुकेको हुन सक्छ:
“यदि मैले आफू असाधारण छु भनेर मानिसहरूलाई सम्झाइरहन छोडेँ भने, कतै उनीहरूले मलाई त्यस्तो देख्नै छोड्ने त होइनन्?”
साँचो आत्मविश्वासले हरेक कुराकानीमा आफ्नो महानताको प्रमाण खोज्दैन। त्यसले सफलताबारे बोल्न सक्छ—अरूभन्दा श्रेष्ठ बन्न खोजे बिना। र अरूको कथा सुन्न सक्छ—त्यस कथाको मुख्य पात्र बन्न हतार नगरी।
