के ब्रह्माण्ड नै भगवान हो? — Pantheism अर्थात् सर्वेश्वरवाद

हामीमध्ये धेरैले सानैदेखि भगवानको नाम सुन्दै, पूजा गर्दै र प्रार्थना गर्दै आएका छौँ। तर के हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ—यदि हामीले खोजिरहेको भगवान यही ब्रह्माण्ड नै हो भने?

सूर्य, चन्द्रमा, तारा, हिमाल, नदी, वनजंगल, जीवजन्तु र हामी मानिस—सबै यही ब्रह्माण्डका अंश हौँ।

हामी भगवानलाई मन्दिर, मूर्ति वा आकाशभन्दा पर खोजिरहेका छौँ। तर कतै भगवान हामीले देखिरहेको, छोइरहेको र अनुभव गरिरहेको यही अस्तित्व त होइन?

यही विचारसँग सम्बन्धित दर्शनलाई Pantheism (सर्वेश्वरवाद) भनिन्छ।

Pantheism के हो?

Pantheism एउटा दार्शनिक दृष्टिकोण हो, जसअनुसार भगवान र सम्पूर्ण अस्तित्व अलग होइनन्। भगवान ब्रह्माण्डभन्दा बाहिर बसेर यसलाई सञ्चालन गर्ने कुनै मानवजस्तो व्यक्तित्व नभई सम्पूर्ण वास्तविकता स्वयं हो।

यस विचारलाई दार्शनिक Baruch Spinoza ले विशेष रूपमा विकास गरेका थिए। Albert Einstein ले पनि Spinoza को ईश्वरसम्बन्धी अवधारणाप्रति आकर्षण व्यक्त गरेका थिए।

यस दर्शनले हामीलाई के सोच्न प्रेरित गर्छ?

१. भगवानलाई खोज्न कतै जानुपर्दैन।

यदि ब्रह्माण्ड नै भगवान हो भने हामी त्यसबाट कहिल्यै अलग छैनौँ। हामी आफैँ त्यसैका अंश हौँ।

२. विज्ञान र अध्यात्म विरोधी हुनुपर्दैन।

ब्रह्माण्ड कसरी बन्यो, जीवन कसरी विकसित भयो, प्रकृतिका नियम कसरी काम गर्छन् भन्ने बुझ्नु नै अस्तित्वप्रतिको गहिरो सम्मान हुन सक्छ।

३. पूजा भनेको केवल फूल, अक्षता र धूप चढाउनु होइन।

प्रकृतिको संरक्षण गर्नु, अरूलाई सहयोग गर्नु, जीवजन्तुप्रति करुणा राख्नु र ज्ञानको खोजी गर्नु पनि पूजा गर्ने एउटा अर्थपूर्ण तरिका हुन सक्छ।

४. भगवानसँग डराउनुभन्दा अस्तित्वप्रति कृतज्ञ हुन सकिन्छ।

हामी किन जन्मियौँ? ब्रह्माण्ड किन छ? मृत्यु पछि के हुन्छ? यी सबै प्रश्नको उत्तर हामीसँग छैन। तर उत्तर नजान्नु भनेको कुनै पनि उत्तरलाई अन्धविश्वासका आधारमा स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने होइन।

हिन्दू दर्शनसँग यसको सम्बन्ध

उपनिषद्हरूमा पाइने ब्रह्मन् (Brahman) को अवधारणाले पनि सम्पूर्ण अस्तित्वको आधारभूत वास्तविकताबारे गहिरो चिन्तन गर्छ।

यद्यपि ब्रह्मन् र Pantheism पूर्ण रूपमा एउटै अवधारणा होइनन्, दुवैले हामीले सामान्य रूपमा कल्पना गर्ने मानवजस्तो भगवानभन्दा परको वास्तविकताबारे सोच्न प्रेरित गर्छन्।

अन्त्यमा एउटा विचार

हामीले हजारौँ वर्षदेखि भगवानलाई खोजिरहेका छौँ।

तर कल्पना गर्नुहोस्, यदि भगवान हामीले खोजिरहेको कुनै अदृश्य व्यक्ति नभएर यही असीम ब्रह्माण्ड हो भने?

त्यसो भए भगवानलाई खुसी पार्नुभन्दा प्रकृतिलाई बुझ्नु, जीवनको सम्मान गर्नु र एकअर्काप्रति राम्रो व्यवहार गर्नु नै वास्तविक धार्मिकता हुन सक्दैन र?

सायद हामी भगवानबाट टाढा छैनौँ। सायद हामी आफैँ त्यही ब्रह्माण्डको एउटा सानो अंश हौँ, जसले आफ्नै अस्तित्वबारे प्रश्न गर्न सिकेको छ।

Pantheism कुनै प्रमाणित वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन, एउटा दार्शनिक दृष्टिकोण हो। यसलाई स्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने छैन। तर यसले भगवान र अस्तित्वबारे नयाँ ढंगले सोच्ने अवसर अवश्य दिन्छ।

साझाका साथीहरू, तपाईंहरूलाई के लाग्छ?

भगवान ब्रह्माण्डभन्दा अलग कुनै शक्ति हुनुहुन्छ, ब्रह्माण्ड नै भगवान हो, वा भगवान भन्ने अवधारणा नै मानिसको सिर्जना हो?

आफ्नो विचार राखौँ। आस्था र अनास्था दुवैलाई सम्मान गर्दै स्वस्थ बहस गरौँ।