अमेरिकामा नेपालीलाई समाजसेवा गर्न मन लाग्छ कि अध्यक्ष बन्न? पदकै लागि किन जन्मिन्छन् नयाँ–नयाँ संस्था?

विशेष विचार | नेपाली समाज र अमेरिका

एउटा संस्था छँदैछ, फेरि अर्को संस्था किन चाहियो? अध्यक्ष बन्न नपाए नयाँ संस्था खोल्ने प्रवृत्ति किन देखिन्छ? के यो समाजसेवाको प्रतिस्पर्धा हो, नेतृत्वको महत्वाकांक्षा हो, वा विदेशमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्ने मनोवैज्ञानिक आवश्यकता?

अमेरिकामा नेपाली समुदाय विस्तारसँगै विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक, क्षेत्रीय र व्यावसायिक संस्थाहरू सक्रिय छन्। यी संस्थाहरूले नेपाली भाषा, संस्कृति, आपसी सहयोग र समुदायको हितमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

तर एउटा प्रश्न बेलाबेलामा उठ्छ—समुदायलाई थप संस्था चाहिएको हो कि थप अध्यक्ष?

१. नेपालमा नपाएको सामाजिक प्रतिष्ठा अमेरिकामा खोज्ने प्रयास?

मनोविज्ञानमा Status Seeking अर्थात् सामाजिक प्रतिष्ठा खोज्ने प्रवृत्तिबारे चर्चा गरिन्छ।

मानिसलाई पैसा मात्र होइन, अरूले चिनेको, सम्मान गरेको र महत्व दिएको अनुभव पनि चाहिन्छ।

अमेरिकामा पेशागत रूपमा सफल भए पनि आफ्नो समुदायभित्र छुट्टै पहिचान बनाउन चाहने व्यक्तिका लागि संस्थाको अध्यक्ष, महासचिव वा संयोजकको पद आकर्षक हुन सक्छ।

[विश्लेषण] केही व्यक्तिका लागि पद समाजसेवाको माध्यम हुन सक्छ भने अरूका लागि व्यक्तिगत प्रतिष्ठा स्थापित गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ। तर सबै पदाधिकारीको उद्देश्य एउटै हुन्छ भन्न मिल्दैन।

२. अध्यक्ष बन्न नपाए आफ्नै संस्था खोल्ने?

यो सम्भावित प्रवृत्तिलाई मनोविज्ञानको Need for Power अर्थात् प्रभाव र निर्णय गर्ने अधिकारको चाहनासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।

एउटा संस्थामा नेतृत्व प्राप्त गर्न नसकेपछि अर्को संस्था गठन गर्ने निर्णयका पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन्—विचारमा असहमति, नेतृत्वको अवसरको कमी, संस्थाको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि वा व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा।

तर नयाँ संस्था खोल्नु आफैंमा गलत होइन। पुरानो संस्थाले सम्बोधन नगरेको आवश्यकता पूरा गर्न नयाँ संस्था उपयोगी हुन सक्छ।

मुख्य प्रश्न हो—नयाँ संस्थाले समुदायको कुन समस्या समाधान गर्छ, जुन पुरानो संस्थाले गर्न सकेको थिएन?

३. फेसबुकमा अध्यक्ष, वास्तविक जीवनमा प्रभाव कति?

सामाजिक सञ्जालले पद र प्रतिष्ठाको प्रदर्शनलाई थप सहज बनाएको छ।

अध्यक्ष चयन भएको फोटो, खादा र माला, सम्मानपत्र, प्रमुख अतिथिको आसन र बधाईका सयौं पोस्टले तत्काल सामाजिक मान्यता दिन सक्छन्।

यसलाई Social Validation अर्थात् अरूको प्रशंसा र स्वीकृतिबाट प्राप्त हुने सन्तुष्टिसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

तर फेसबुकमा सयौं बधाई पाउनु र समुदायका सयौं मानिसको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु फरक कुरा हुन्।

संस्थाको सफलता कति जना अध्यक्ष भए भन्नेमा होइन, कति जनालाई सहयोग पुग्यो भन्नेमा मापन हुनुपर्छ।

४. पदको मोह र मनोविज्ञान: किन चाहिन्छ अध्यक्षको कुर्सी?

मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानले मानिसहरूमा नेतृत्व र शक्तिको चाहना फरक–फरक कारणले उत्पन्न हुन सक्ने देखाउँछ। कसैले अरूलाई नियन्त्रण गर्न प्रभाव खोज्छन् भने कसैले स्वतन्त्र रूपमा निर्णय गर्न र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन नेतृत्व चाहन्छन्।

त्यस्तै, सामाजिक प्रतिष्ठा खोज्ने प्रवृत्ति र आफू विशेष व्यवहारको हकदार भएको अनुभूतिबीच सम्बन्ध रहेको अनुसन्धानले देखाएको छ। PubMed

[विश्लेषण] विदेशमा बस्ने केही नेपालीका लागि अध्यक्षको पदले तीन प्रकारको मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ:

• पहिचान (Identity): आफूलाई समुदायको महत्वपूर्ण व्यक्तिका रूपमा चिनाउने।
• मान्यता (Recognition): अरूबाट सम्मान, प्रशंसा र सामाजिक स्वीकृति प्राप्त गर्ने।
• प्रभाव (Influence): निर्णय, कार्यक्रम र सामाजिक गतिविधिमा आफ्नो भूमिका बढाउने।

यी सामान्य मनोवैज्ञानिक अवधारणा हुन्। नेपाली संस्थाका पदाधिकारीहरूमा यिनै कारणले पदको प्रतिस्पर्धा हुन्छ भन्ने प्रत्यक्ष अनुसन्धान भने यहाँ प्रस्तुत गरिएको छैन।

५. NRNA को विवादले के सन्देश दिन्छ?

यो बहस पूर्णतः काल्पनिक होइन।

सन् २०२५ मा The Kathmandu Post ले NRNA भित्र नेतृत्वको वैधता, समानान्तर नेतृत्व र कानुनी विवादका कारण गम्भीर विभाजन भएको रिपोर्ट गरेको थियो। Kathmandu Post

जनवरी २०२६ मा डलासमा आयोजना हुने युवा सम्मेलनलाई लिएर अमेरिकास्थित NRNA का दुई पक्षबीच विवाद भएको समाचार पनि प्रकाशित भयो। Kathmandu Post

मार्च २०२६ मा NRNA का संस्थापक अध्यक्ष उपेन्द्र महतोले पद र प्रतिष्ठाको संघर्षका कारण संस्थाको अवस्था कमजोर बनेको चिन्ता व्यक्त गरेको रिपोर्ट प्रकाशित भयो। No.1 Nepali News Portal

यी घटनाले नेतृत्व विवाद वास्तविक रहेको देखाउँछन्। तर सबै नेपाली सामाजिक संस्थाहरू यस्तै विवादमा छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

६. संस्थाहरू बढ्नु राम्रो कि एकता कमजोर हुनु?

नयाँ संस्थाले नयाँ नेतृत्व, युवा सहभागिता र विशेष समुदायको प्रतिनिधित्व बढाउन सक्छ। तर समान उद्देश्य भएका संस्थाहरूबीच निरन्तर प्रतिस्पर्धा हुँदा स्वयंसेवक, चन्दा र समय विभाजित हुन सक्छ।

त्यसैले संस्थाको मूल्यांकन गर्न यी प्रश्न उपयोगी छन्:

• गत वर्ष कति व्यक्तिलाई प्रत्यक्ष सहयोग गरियो?
• संस्थाको आम्दानी र खर्च सार्वजनिक छन्?
• नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा कति अवसर दिइयो?
• अरू संस्थासँग मिलेर कति काम गरियो?
• पदाधिकारीको फोटो र सम्मानभन्दा समुदायको उपलब्धि कति देखिन्छ?

निष्कर्ष: अमेरिकामा नेपालीलाई अर्को अध्यक्ष चाहिएको हो कि परिणाम दिने नेतृत्व?

अमेरिकामा नेपाली समुदायको शक्ति संस्था र पदाधिकारीको संख्यामा मात्र होइन, सामूहिक उपलब्धिमा पनि देखिनुपर्छ।

समाजसेवाका लागि अध्यक्ष बन्नु सम्मानजनक हो। तर अध्यक्ष बन्नकै लागि समाजसेवाको नाम प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति भए त्यसबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

एउटा सफल संस्थाले सयौं मानिसलाई जोड्न सक्छ। तर सयौं पदाधिकारी भएर पनि समुदायका समस्या समाधान भएनन् भने त्यस्तो नेतृत्वको औचित्य के?

अन्ततः एउटा प्रश्न नेपाली समुदायले आफैंलाई सोध्नुपर्ने बेला आएको छ:

“हामीलाई अमेरिकामा थप संस्था चाहिएको हो, कि भएका संस्थालाई अझ प्रभावकारी बनाउने नेतृत्व?”